Hướng dẫn các tín hiệu tay cẩu chi tiết, chuẩn TCVN

Việc ra tín hiệu cẩu (Crane Signaling) là hệ thống ngôn ngữ ký hiệu bằng tay hoặc bộ đàm để điều khiển thiết bị nâng di chuyển tải trọng chính xác. Tại Việt Nam, quy trình này bắt buộc tuân thủ tiêu chuẩn TCVN 4244:2005, đảm bảo người vận hành và rigger phối hợp nhịp nhàng, loại bỏ rủi ro tai nạn lao động do điểm mù hoặc giao tiếp sai lệch.

Các tín hiệu cẩu chuẩn chi tiết

Phần này tổng hợp bộ mã hóa ngôn ngữ tay dành cho người đánh tín hiệu, giúp tài xế xe cẩu hiểu rõ lệnh điều khiển nâng móc, hạ móc, quay toa hay di chuyển trong vùng nguy hiểm.

Trong môi trường công trường đầy tiếng ồn, việc ra hiệu lệnh cẩu bằng tay là phương thức giao tiếp trực quan nhất. Để đạt hiệu quả, Signalman phải đứng ở vị trí mà người vận hành cẩu dễ dàng quan sát, thường là phía ngoài bán kính quay nhưng không nằm trong đường đi của tải trọng.

Nâng tải (Hoist)

• Động tác: Cẳng tay vuông góc, ngón tay trỏ chỉ lên trời và quay bàn tay theo vòng tròn nhỏ theo chiều kim đồng hồ.
• Thực tế vận hành: Khi thực hiện lệnh này, rigger cần quan sát độ căng của dây cẩu vải hoặc cáp thép. Nếu tải trọng có dấu hiệu bị lệch tâm, phải dừng lại để điều chỉnh ma ní và điểm móc.
• Lưu ý an toàn: Tuyệt đối không nâng quá tải trọng thiết kế (ghi trên Load Chart của xe).

Hạ tải (Lower)

• Động tác: Cánh tay duỗi thẳng xuống dưới, ngón tay trỏ chỉ xuống đất và quay bàn tay theo vòng tròn nhỏ.
• Ứng dụng: Thường dùng khi hạ container hoặc đưa máy móc vào vị trí định vị sẵn. Người xi nhan cẩu phải phối hợp với tiếng còi ngắn để cảnh báo những người đang đứng gần khu vực hạ tải.
• Thông số kỹ thuật: Tốc độ hạ phải tỷ lệ thuận với độ nhạy của phanh/thắng để tránh hiện tượng dập hàng.

Nâng cần (Boom Up)

• Động tác: Cánh tay duỗi ngang, bàn tay nắm lại, ngón tay cái chỉ lên trên.
• Ví dụ thực tế: Với dòng xe cẩu bánh lốp như XCMG hoặc Liebherr, việc nâng góc cần lên 70-80 độ thường được dùng để đạt sức nâng tối đa khi bốc dỡ máy biến áp nặng tại các dự án hạ tầng.

Hạ cần (Boom Down)

• Động tác: Cánh tay duỗi ngang, bàn tay nắm lại, ngón tay cái chỉ xuống dưới.
• Cảnh báo rủi ro: Đây là thao tác nguy hiểm nhất trong quy trình vận hành xe cẩu tự hành. Khi hạ cần, tâm của tải trọng rời xa trọng tâm xe, dễ gây lật xe nếu vượt quá giới hạn bảng chỉ dẫn an toàn.

Vươn cần (Extend Boom)

• Động tác: Người đánh tín hiệu đặt hai nắm tay ngang tầm ngực, hai ngón tay cái hướng ra ngoài (hướng xa cơ thể).
• Ví dụ minh họa: Khi sử dụng cẩu XCMG dòng 50 tấn để đưa vật liệu vào sâu trong sàn tầng 3, rigger phải ra hiệu vươn cần dần dần để đảm bảo cáp cẩu luôn ở trạng thái thẳng đứng, tránh hiện tượng lắc tải.

Thu cần (Retract Boom)

• Động tác: Người xi nhan cẩu đặt hai nắm tay ngang tầm ngực, hai ngón tay cái hướng vào trong (hướng về phía cơ thể).
• Ứng dụng thực tế: Thao tác này thường thực hiện sau khi đã hạ tải an toàn hoặc khi cần tăng sức nâng cho thiết bị (thu cần để giảm bán kính).

Quay toa (Swing)

• Động tác: Cánh tay duỗi ngang, ngón tay trỏ chỉ về hướng cần xoay (trái hoặc phải) và thực hiện chuyển động vẫy tay về hướng đó.
• Phân tích kỹ thuật: Đây là thao tác tạo ra lực ly tâm lớn. Người vận hành phải kiểm soát tốc độ xoay để tải trọng không bị văng ra khỏi vùng nguy hiểm.
• Lưu ý quan trọng: Trước khi quay toa, rigger phải kiểm tra các chướng ngại vật trong phạm vi đuôi cẩu (phía sau đối trọng) để tránh va chạm với các thực thể khác tại công trường xây dựng.

Dừng (Stop)

• Động tác: Cánh tay duỗi ngang vai, lòng bàn tay hướng xuống đất và thực hiện chuyển động đưa tay qua lại theo phương ngang.
• Ngữ cảnh sử dụng: Dùng khi tải trọng đã đến vị trí mong muốn hoặc khi người xi nhan cẩu cần điều chỉnh lại cáp cẩu, ma ní trước khi tiếp tục nâng hạ.
• Vai trò: Lệnh “Dừng” giúp ổn định hệ thống nâng hạ, giảm rung lắc cơ học và bảo trì độ bền cho phanh/thắng.

Dừng khẩn cấp (Emergency Stop)

• Động tác: Cả hai cánh tay duỗi ngang, lòng bàn tay hướng xuống đất và thực hiện chuyển động đưa qua đưa lại nhanh, mạnh theo phương ngang.
• Quy tắc đặc biệt: Khác với các lệnh thông thường, lệnh Dừng khẩn cấp có hiệu lực từ bất kỳ ai trên công trường nhìn thấy nguy hiểm, không nhất thiết phải là người đánh tín hiệu chính thức.
• Pháp lý và An toàn: Theo tiêu chuẩn TCVN và OSHA, khi nhận tín hiệu này, Crane Operator phải ngay lập tức khóa mọi chuyển động thủy lực. Đây là nội dung cốt lõi trong các khóa huấn luyện an toàn nhóm 3.

Nguyên tắc quan trọng cho người xi nhan cẩu

Việc phối hợp giữa người vận hành cẩu và người xi nhan cẩu đòi hỏi sự kỷ luật tuyệt đối. Sai sót trong giao tiếp là nguyên nhân của 80% các vụ tai nạn liên quan đến thiết bị nâng tại công trường xây dựng.

Chỉ một người chỉ huy

• Nguyên tắc: Tại một thời điểm, tài xế xe cẩu chỉ tiếp nhận và thực hiện lệnh từ một người đánh tín hiệu duy nhất.
• Mục đích: Tránh tình trạng nhiễu loạn thông tin khi có nhiều người cùng tham gia điều phối. Điều này đảm bảo tính xuyên suốt từ lúc nâng móc cho đến khi hạ tải.
• Ngoại lệ: Tín hiệu “Dừng khẩn cấp” phải được thực hiện ngay lập tức dù người phát tín hiệu là bất kỳ ai phát hiện ra nguy hiểm trong vùng nguy hiểm.

Tuân thủ tuyệt đối

• Trách nhiệm của tài xế: Không vận hành máy nếu chưa hiểu rõ ý nghĩa của tín hiệu. Nếu tín hiệu bị mờ hoặc không rõ ràng, phải phát còi báo hiệu và yêu cầu thực hiện lại.
• Giao tiếp bằng mắt: Người xi nhan cẩu phải chọn vị trí đứng có tầm quan sát bao quát, đảm bảo luôn nằm trong tầm mắt của tài xế và không bị che khuất bởi tải trọng hay các cấu kiện khác.

Huấn luyện

• Quy định pháp lý: Mọi nhân sự thực hiện nhiệm vụ này phải hoàn thành khóa huấn luyện an toàn nhóm 3.
• Nội dung: Bao gồm kiến thức về sơ đồ tín hiệu tay, cách tính toán bán kính, đọc Load Chart và phương pháp xử lý sự cố như đứt cáp hay lật xe.
• Chứng chỉ: Việc sử dụng nhân sự không có chứng chỉ là vi phạm nghiêm trọng quy định an toàn xe cẩu và có thể bị đình chỉ thi công theo thông tư Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.

Các yếu tố kỹ thuật ảnh hưởng đến độ chính xác của lệnh điều khiển

Các yếu tố kỹ thuật ảnh hưởng đến độ chính xác của lệnh điều khiển cẩu có thể kể đến như độ tương phản vá ánh sáng, tốc độ di chuyển tay, âm thanh tù còi và bộ đàm, tình trạng kỹ thuật của cẩu.

• Điểm mù: Khu vực người vận hành cẩu không thấy xi nhan cẩu, gây nhầm lệnh. Sử dụng bộ đàm hoặc camera, vị trí đứng có hướng nhìn trực tiếp.
• Tốc độ di chuyển tay: Tốc độ vẫy tay của Rigger phản ánh tốc độ vận hành mong muốn. Vẫy tay nhanh tương ứng với việc yêu cầu tài xế tăng tốc độ thủy lực. Tuy nhiên, với các dòng xe cẩu bánh lốp tải trọng lớn như XCMG hay Liebherr, thao tác quá nhanh dễ gây rung lắc mạnh cho cáp cẩu.
• Còi hoặc Bộ đàm: Tại các công trường ồn ào, thiếu bộ đàm hoặc còi làm giảm âm thanh kèm theo.
• Môi trường: Ánh sáng yếu hoặc ồn ào ảnh hưởng độ tương phản. Sử dụng áo phản quang, huấn luyện quản lý rủi ro theo quy định về khoảng cách an toàn điện.

Quy định về đào tạo và chứng chỉ cho người ra tín hiệu cẩu (Nhóm 3)

Việc đánh tín hiệu cẩu không đơn thuần là động tác tay mà là một phần của công việc vận hành thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn.

• Phân nhóm an toàn: Theo Nghị định 44/2016/NĐ-CP, người làm công việc điều khiển, ra hiệu lệnh cẩu (Rigger/Signalman) thuộc Huấn luyện an toàn nhóm 3.
• Chứng chỉ bắt buộc: Nhân sự phải sở hữu “Thẻ an toàn lao động” hợp lệ do cơ sở được Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội cấp phép huấn luyện.
• Thời hạn huấn luyện: Định kỳ 2 năm một lần, người lao động phải được huấn luyện lại để cập nhật kiến thức về quy tắc an toàn thiết bị nâng và các công nghệ mới của các dòng cẩu hiện đại như xe cẩu XCMG.

Dịch vụ cho thuê xe cẩu an toàn và đội ngũ chuyên nghiệp tại Tiến Phát

Tiến Phát cung cấp dịch vụ cho thuê xe cẩu tự hành, cẩu bánh lốp, cẩu xích đi kèm đội ngũ Rigger và Signalman dày dạn kinh nghiệm.

• Thiết bị chất lượng: Hệ thống xe cẩu từ các thương hiệu lớn như XCMG, Liebherr, Kato luôn được kiểm định xe cẩu định kỳ, đảm bảo hệ thống nâng hạ hoạt động trơn tru.
• Nhân sự tinh nhuệ: 100% đội ngũ điều khiển và xi nhan cẩu đều có chứng chỉ huấn luyện an toàn nhóm 3, am hiểu sâu về sơ đồ tín hiệu tay và cách xử lý trong vùng nguy hiểm.
• Cam kết an toàn: Chúng tôi tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn tổng thể, từ việc khảo sát mặt bằng đến việc đọc Load Chart để đưa ra phương án thi công tối ưu nhất về chi phí và thời gian.

FAQs – Những câu hỏi thường gặp về tín hiệu tay cẩu

1. Nếu tài xế không nhìn thấy người ra tín hiệu thì phải xử lý như thế nào?

Tài xế phải dừng mọi chuyển động của cẩu ngay lập tức và phát tín hiệu còi cảnh báo cho đến khi thiết lập lại được giao tiếp bằng mắt với người chỉ huy.

2. Có sự khác biệt nào giữa tín hiệu cẩu tháp và cẩu tự hành không?

Hệ thống ký hiệu tay cơ bản theo TCVN là giống nhau; tuy nhiên, cẩu tháp thường yêu cầu bổ sung giao tiếp qua bộ đàm do khoảng cách và điểm mù lớn hơn so với cẩu tự hành.

3. Người không có chứng chỉ an toàn có được phép ra tín hiệu cẩu không?

Tuyệt đối không; theo quy định pháp luật về an toàn lao động, chỉ những người đã hoàn thành huấn luyện nhóm 3 và có thẻ an toàn mới được phép đảm nhận vai trò này.

4. Tín hiệu tay chuẩn quốc tế OSHA có khác gì so với TCVN không?

Hệ thống OSHA và TCVN tương đồng về các động tác cốt lõi; điểm khác biệt chủ yếu nằm ở các yêu cầu bổ sung về trang thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) và quy định nghiêm ngặt về vị trí đứng của người chỉ huy.

Kết luận

Ra tín hiệu cẩu chuẩn xác là chìa khóa để đảm bảo an toàn và hiệu suất tại mọi công trình. Việc tuân thủ TCVN 4244:2005 kết hợp với đội ngũ nhân sự được đào tạo bài bản không chỉ bảo vệ con người mà còn bảo vệ tài sản, thiết bị. Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp nâng hạ chuyên nghiệp với dòng xe cẩu XCMG và đội ngũ rigger am hiểu kỹ thuật, Tiến Phát sẵn sàng đồng hành cùng mọi dự án của bạn.